Buurtschap Brunninkhuizen

De buurtschap Brunninkhuizen is een verdwenen en vergeten buurschap, voor het eerst genoemd in 1385. In 1665 heeft het dezelfde naam als de westelijk gelegen buurschap Hezingen. Bewoning was er al veel eerder. De eerste bewoningsporen zijn de vele grafheuvels die dateren uit de periode van 4000-2800 voor Christus. In de 14e eeuw worden de eerste boerderijen van Brunninkhuizen beschreven.
Brunninkhuizen was een buurschap (ook wel boerschap) en had vroeger een zelfbestuur. Een buurtschap, de huidige benaming, heeft geen bestuur, maar is een groep boerderijen en huizen vaak zonder kerk of winkels. Deze is aangewezen op een stad of dorp en behoort tot het bestuur van de gemeente.

Gouwen en opsplitsing

In de 9e eeuw in de tijd van Karel de Grote was Nederland opgedeeld in gouwen. De gouw Twente liep door tot het Duitse Emlichheim, Wilsum en Uelsen, het besloeg grotendeels de Nedergrafschaft Bentheim. 

Bij een strijd tussen de bisschop van Utrecht en de graaf van Bentheim, heeft de bisschop grondposities verloren. Er ontstaat een machtsevenwicht met een grens door de buurschap Hohn Hezingen (=Hoog-Hezingen= het huidige Nederlands Hezingen en Duits Hesingen samen) en door de buurschappen Brunninkhuizen en Halle.

De buurschap Brunninkhuizen had een nauwe samenwerking met de buurschap Halle. Ze heiden en weiden samen. Mogelijk hebben ze ook samen recht gesproken. Dit werd onmogelijk gemaakt doordat iedere buurschap nu tot een ander gebied behoorde. In 1548 komt de grens tussen de graafschap en het bisdom definitief tot stand door Karel de Vijfde. Hohn-Hezingen valt door de grens uit één in twee buurschappen, het Nederlandse Groot-Hezingen en het Duitse Lutke-Hesingen. De Duitse buurschappen Lutke Hesingen en Halle gaan samen een bestuursrecht vormen, evenals de Nederlandse buurschappen Groot Hezingen en Brunninkhuizen. In het verpondingsregister van 1602 worden Hezingen en Brunninkhuizen samen als één marke genoemd. 

Boerderijen van de Brunninkhuizen

De buurschap Brunninkhuizen telt in 1602 vijf á zes boerderijen met mogelijk 3 lijftuchthuizen en 3 watermolens. Het erf Schabos heeft een lijftuchthuis Oude Schabos (later Baasdam genoemd) gelegen in Halle, Duitsland. Brunninkhuis heeft een lijftuchthuis Oude Brunninckhuis. Het erf Meerbekke beschikt over een watermolen voor het malen van koren en het persen van olie. Het erve Liphuijs heeft ook een watermolen, echter alleen voor het malen van koren. Roepe blijkt uit twee verschillende erven te bestaan. Het ene erf Roepe behoudt zijn naam, het andere grotere erf Roepe wordt later Hoekhuijs (Hookboer= Hoogboer) genoemd, tot dit erf behoorde het lijftuchthuis Oude Rupenhuijs.

Enkele van bovenstaande boerderijen van de buurschap Brunninkhuizen worden in de oude belastingregisters bij andere marken genoemd, zoals Brunninkhuis bij het Duitse Uelsen en Liphuijs bij de marke Oud Ootmarsum/Nutter. 

Nog een erf

Tot de buurschap Brunninkhuizen behoorde nog een erf. In 1408 wordt het erf Nederstinch geregistreerd als gelegen in de buurschap Bronninckhuijzen bij de verkoop aan Klooster Frenswegen. Bij de grensscheiding met de graafschap in 1548 wordt ook dit erf Nederstinch genoemd. In het verpondingsregister van 1602 lijkt het te zijn verdwenen. Het erf heeft mogelijk gestaan in het gebied De Neerzink gelegen tussen de wegen Lippertsweg en Springendal. In de directe nabijheid was een watermolen, het zou mogelijk kunnen zijn, dat deze ook tot deze boerderij heeft behoord, het betreft de watermolen van de huidige wasserij Springendal.

Hezingen

In 1665 wordt Brunninkhuizen voor het eerst Hezingen genoemd. Bijzonder is dat de huidige buurtschap Hezingen, waartoe Brunninkhuizen behoort, nog steeds is opgedeeld. De originele buurschap Hezingen is georiënteerd op Vasse, Tubbergen, Almelo. De voormalige buurschap Brunninkhuizen is georiënteerd op Ootmarsum, Oldenzaal, Enschede en Hengelo. Hezingen (waaronder Brunninkhuizen) behoort tot de gemeente Tubbergen.

Grenzen

Ten noorden grenst de buurschap Brunninkhuizen aan de Duitse buurschap Halle.

Ten zuiden volgt de grens grotendeels de loop van de Medebeek, vroeger ook Mosbeek genoemd, nu Springendalsebeek. Op enkele plekken ging de grens de beek over, zo liep de grens liep van de zuidkant de watermolen van de Meerbeke naar het erf de Nederstinch. Ook Liphuijs ten zuiden van de Springendalsebeek behoorde tot de Brunninkhuizen.

In het oosten is rivier de Dinkel de natuurlijke grens.

Aan de westkant is het onduidelijk waar de grens exact gelopen heeft. Hier zijn meerdere interpretaties mogelijk.
1.De grens kan de oude handelsweg zijn van Ootmarsum naar Hardenberg-Coevorden, bestaande uit de huidige Brandtorenweg (vroeger genaamd Höllweg) en de Vlasbeekweg over het hoogste punt van de stuwwal bij heideveld de Paardenslenkte. De buur(t)schap Brunninkhuizen behoort ten oosten tot het waterstroomgebied van rivier de Dinkel. Groot Hezingen tot het waterstroomgebied van rivier de Regge.
2. Een andere optie is dat de grens gelegen is ten westen van de gronden van de erven Schabos en Meerbeke, dan zou het heideveld de Paardenslenkte behoren tot de Hezinger-boeren, die later ook de markegronden hier hebben gekocht.
Het bestuur van de Vereniging marke Hezingen heeft in 2020 aangegeven dat als grens de oude handelsweg kan worden gehanteerd.

Bron, o.a. Historische Kring Vasse, Mander, Hezingen uit het Jaarboek 1999, artikel “1200 jaar Hezingen” door mevrouw M. Paskamp-van Santen.